veterinary and Medical Bacteriology

در ایالات متحده آمریکا، بیماریهای تنفسی مسئول بیش از نیمی از موارد ابتلاء به بیماریها در سال هستند. اورتومیکسوویریده (ویروس‌های آنفلوانزا) تعیین کننده اصلی آسیب بافتی و موارد منتهی به مرگ به توسط بیماریهای تنفسی وحملاتی از عفونت می‌باشد که گاهی در اپیدمی‌های جهانی اتفاق می‌افتد.

آنفلوانزا تیپ A از نظر آنتی‌ژنتیک، بسیار تغییر پذیر بوده ومسئول اغلب موارد ابتلاء به آنفلوانزای اپیدمیک است. آنفلوانزای تیپ B ممکن است تغییرات آنتی‌ژنی را ایجاد کرده و گاهی موجب بروز اپیدمی بشود. آنفلوانزا تیپ C، از نظر آنتی‌ژنی پایدار بوده ودر کسانی که از نظر سیستم ایمنی، سالم هستند فقط موجب یک بیماری خفیف می‌شود.

ویژگی‌های اورتومیکسوویروس‌ها:

سه تیپ ایمونولوژیک از ویروس‌های آنفلوانزا(با عناوین تیپA، تیپB و تیپC) شناخته شده‌اند. تغییرات آنتی‌ژنی همواره در گروه تیپA از ویروسهای آنفلوانزا و به درجات کمتر در گروه تیپB اتفاق می‌افتد اما تیپ C از نظر آنتی‌ژنتیک، پایدار است.

سوش‌های آنفلوانزای تیپA در پرندگان، خوکچه‌ها، اسب‌ها و فوک‌ها نیز شناخته شده‌اند.

   خصوصیات کلی :

خانواده اورتومیکسوویریده از ویروس‌های حاوی RNA با اندازه‌ای در حدودnm 120-80 هستند. نوکلئوکپسیدی با تقارن مارپیچی دارند و حاوی پوشش هستند. ژنوم این ویروس‌ها از 8 قطعه RNA تک رشته‌ای با پولاریته منفی تشکیل شده است.

در سطح پوشش ویروس، گلیکوپروتئین‌هایی به صورت برجستگی و یا خارهایی به اندازه تقریبی 10nm وجود دارند که مسئول فعالیت هم‌آگلوتینین یا نورآمینیداز هستند. هم‌آگلوتینین به عنوان جایگاهی برای اتصال ویروس به گیرنده‌های سلول عمل می‌کند اما نورآمینیداز موجب تغییر شکل گیرنده سلول شده و احتمالاً در آزاد شدن ویروس از سلول میزبان نقشی را بر عهده دارد. سطح داخلی پوشش ویروس، توسط پروتئین ماتریکس مفروش شده است. نقش این پروتئین به درستی مشخص نیست اما احتمالا‍ً در گردهم‌آیی ویروس و استحکام پوشش لیپیدی موثر است. علاوه بر این، نوکلوپروتئین‌هایی در همراهی با ژنوم ویروس وجود دارند.

نکته: واژه میکسوویروس به علت تمایل ویروس‌های این خانواده برای اتصال به موسین‌ها و گلیکوپروتئین‌ها انتخاب شده است.

جدول: پروتئین ها و گلیکوپروتئین‌های ویروس آنفلوانزا تیپ A

طبقه بندی:

ویروس آنفلوانزای تیپ A نیز به نوبه خود براساس آنتی‌ژن‌های  هم‌آگلوتینین و نورآمینیداز به تحت تیپ‌های A0، A1 و A2 تقسیم می‌شود. تقسیم‌بندی مشابهی برای ویروس آنفلوانزای تیپB وجود دارد (0B، B۲ و۲ B).

نکته: از آنجایی که تنوع و تغیر آنتی‌ژنی در آنتی‌ژنهای هم‌آگلوتینین و نورآمینیداز در هریک از تیپ‌های آنفلوانزای تیپA دیده می‌شود بنابراین، هر یک از سوش‌ها در تقسیمات کوچکتری مانند H1N1، H2N2 و H3N2 قرار می‌گیرند.

نکته: ویروس آنفلوانزای تیپA تحت دو فرم آنتی‌ژنی قرار می‌گیرد. تغییرات کوچک آنتی‌ژنی که به علت موتاسیون در ژن‌های هم‌آگلوتینین و نورآمینیداز است و تغییرات بزرگ آنتی‌ژنی که احتمالاً به علت نوترکیبی ژن‌ها در میان یک سوش انسانی ویک سوش حیوانی است.

تحت تیپ جدیدی که به دنبال این تغییرات آنتی‌ژنی به وجود می‌آید با آنتی‌ژنهای قبلی ویروس تفاوت دارد.

همانند سازی وتکثیر:

ویروس‌ آنفلوانزا در سلول‌های تخم‌مرغ جنین‌دار و رده‌های کشت سلولی انسان یا میمون رشد می‌کند. با واسطه پروتئین هم‌آگلوتینین به گیرنده‌های سطح سلول متصل می‌شود واز طریق اندوسیتوز در وزیکول‌های اندوزومی وارد می‌شود. PH پائینی که در اندوزوم وجود دارد موجب تغییر شکل هم‌آگلوتینین می‌شود و پوشش ویروس با غشای وزیکول در هم می‌آمیزد. به این ترتیب، پوشش ویروس برداشته شده و کمپلکس ریبونوکلئوپروتئین به داخل سیتوپلاسم آزاد می‌شود. این کمپلکس در سیتوپلاسم باقی نمی‌ماند بلکه به هسته سلول مهاجرت می‌کند. آنزیم RNA پلیمراز ویروس عمل نسخه‌برداری را انجام داده و RNA با پولاریته مثبت را از روی RNA با پولارته منفی می‌سازد.

این مولکول‌های RNA که پولاریته مثبت دارند جهت سنتز پروتئین در سیتوپلاسم سلول میزبان مورد استفاده قرار می‌گیرند. در مراحل بعدی، به ترتیب همانند سازی ویروس و سنتز پروتئین‌های ساختمانی انجام می‌شود.

پروتئین‌های هم‌آگلوتینین و نورآمینیداز به غشای سلول میزبان متصل شده ودر سطح غشاء جوانه می‌زنند.

پروتئین M نیز سطح داخلی غشاء را مفروش می‌کند.

در نهایت، قطعات نوکلئوکپسید در مجاورت غشای سیتوپلاسمی قرار می‌گیرند وبتدریج از طریق جوانه‌زدن خارج می‌شوند.

نکته: ویروس آنفلوانزا، تنها ویروس حاوی RNA است که در هسته سلول میزبان تکثیر می‌کنند. این ویروس برای نسخه‌برداری خود به یک آغازگر یا پرایمر نیاز دارد. برای این منظورانتهای 5  پریم مولکولهای mRNA که در هسته سلول میزبان موجود هستند به عنوان پرایمر عمل می‌کنند.

بیماریزایی:

ویروس آنفلوانزا از طریق قطرات آلوده هوا در سیستم تنفسی وارد می‌شود. نورآمینیداز ویروس، موکوپروتئین‌های لایه موکوسی را ئیدرولیز می‌کند تا این که ویروس بتواند به سلول‌های مخاطی اپیتلیوم تنفسی برسد. ویروس در مدت 4-6 ساعت در درون این سلولها تکثیر می‌کند و موجب نکروز و پوسته‌ریزی شدید در آنها می‌شود. پاسخ میزبان شامل ترکیبی از پاسخ‌های پیچیده آنتی‌بادی هومورال، آنتی بادی موضعی، پاسخ‌های ایمنی وابسته به سلول و اینترفرون است اما در هر حال، آنتی‌بادی‌های ضد هم‌آگلوتینین، مهمترین واسطه‌های سیستم ایمنی هستند.

نکته: چگونگی شرکت پاسخ‌های دفاعی میزبان در بهبود علائم بالینی وکاهش تکثیر و دفع ویروس مشخص نیست.

نکته: ویروس آنفلوانزا موجب ویرمی نمی‌شود واز نقاط دیگر بدن به دست نمی‌آید بنابراین، چگونگی بروز علائم عمومی مانند تب، لرز ودرد عضلانی مشخص نیست.

اپیدمیولوژی و علائم بالینی:

بیماری آنفلوانزا:

آنفلوانزا یک بیماری حاد تنفسی است. راه انتقال ویروس آنفلوانزا از طریق قطرات آلوده موجود در هوا است که توسط عطسه یا سرفه از ترشحات تنفسی مبتلایان به بیماری حاد منتشر شده‌اند. راه‌های انتقال دیگری مانند تماس مستقیم، استفاده از وسایل شخصی بیمار وانتقال دست به دست امکان‌پذیر است. هنگامی که سروتیپ معینی از آنفلوانزا با خصوصیات آنتی‌ژنی متفاوت و جدید پا به عرصه وجود می‌گذارد اپیدمی‌ها و حملات وسیعی بروز می‌کند. اپیدمی‌های آنفلوانزا تقریباً همواره در ماه‌های زمستان اتفاق می‌افتد. اپیدمی‌های جهانی آنفلوانزا از سال 1918 تقریباً در فواصل هر 10-15 سال اتفاق افتاده که همره با مرگ و میرهای وسیعی بوده است.

دوره نهفتگی بیماری آنفلوانزا در حدود 1-2 روز است. علائم بیماری به صورت سردرد، تب، لرز، درد عضلانی، ضعف وبی‌حالی، سرفه و گلودرد تظاهر می‌کند.

نکته: در موارد بدون عارضه، علائم بیماری آنفلوانزا در مدت 2-5 بهبود می‌یابد اما در نوزادان و بزرگسالان بالاتر از 65 سالگی عوارض بیماری دیده می‌شود. پنومونی باکتریال ثانویه از عوارض مهم بیماری است که توسط پاتوژن‌های باکتریال مانند پنوموکوک استافیلوکوک اورئوس و هموفیلوس آنفلوانزا ایجاد می‌شود. یکی دیگر از عوارض آنفلوانزا، سندرم ری می‌باشد که به صورت تهوع، استفراغ، کاهش هوشیاری، کوما و تشنج ظاهر می‌شود.

تشخیص:

برداشت نمونه:

نمونه‌های سوآب گلو، شستشوی ناحیه حلق بینی ویا خلط برای تشخیص بیماری آنفلوانزا انتخاب شده و در محیط‌های حاوی پروتئین به آزمایشگاه منتقل می‌شوند.

اسمیر مستقیم:

از سلول‌های اپیتلیوم سیستم تنفسی، اسمیر مستقیم تهیه کرده و به روش ایمونوفلورسانس رنگ‌آمیزی می‌کنند. در این روش، شناسایی مستقیم ویروس امکان‌پذیر می‌شود.

کشت:

نمونه‌های آلوده بیمار در تخم‌مرغ جنین‌دار و یارده‌های کشت سلولی تلقیح می‌شوند. در مدت 2-4 روز، مایع کیسه آمنیوتیک جمع‌آوری شده واز نظر محیط‌های کشت سلولی تغییرات سیتوپاتیک اختصاصی وجود ندارد بنابراین، از روش‌های هم ادسوربشن، ایمونوفلوئورسانس و یا ممانعت از هم‌آگلوتیناسیون استفاده می‌شود.

  سرولوژی:

از اندازه‌گیری آنتی‌بادی‌های سرم بیمار برای مطالعات استفاده می‌شود. علاوه بر این، گاهی برای تشخیص بعضی از بیماریهای شدید نیز از این روش استفاده می‌کنند.

درمان:

کاهش فعالیت واستراحت کردن، یکی از محورهای درمان در مبتلایان به عفونت حاد آنفلوانزا است. دادن مایعات در برقراری جریان طبیعی ترشحات تنفسی اهمیت دارد و شانس عفونت‌های ثانویه باکتریال را کاهش می‌دهد. تجویز استامینوفن در بهبود علائم عمومی وتب موثر است. داروهای ضد احتقان مانند سودافدرین و آنتی هیستامین‌ها در رفع احتقان و برقراری جریان طبیعی ترشحات تنفسی مفید هستند. معمولاً درمان‌های ضد سرفه توصیه نمی‌گردد اما در موارد شدید از ترکیبات حاوی کدئین استفاده می‌شود.

تنها درمان اختصاصی، داروی آمانتادین است که فقط در عفونت ویروس آنفلوانزای تیپ A موثر است.

گزارشاتی در ارتباط با تاثیر پودر استنشاقی ریباویرین در مبتلایان به عفونت ویروس‌های آنفلوانزا تیپ A وتیپ B نیز وجود دارد.

پیشگیری:

واکسن‌های ویروس غیرفعال شده آنفلوانزای تیپ A تیپ B تهیه شده‌اند که در حدود 50-80٪ ایجاد مصونیت می‌کنند. سازمان بهداشت جهانی، واکسیناسیون آنفلوانزا را برای سنین بالاتر از 6 ماهگی و در کسانی که استعداد ابتلای به عوارض را دارند توصیه کرده است. از این موارد، مبتلایان به دیابت، بیماری کلیوی، هموگلوبینوپاتی ونقص ایمنی هستند.

داروهای آمانتادین و ریمانتادین نیز در پیشگیری از عفونتهای آنفلوانزا تیپ‌ A موثر هستند. در کسانی که در معرض خطر باشند وقبلاً واکسن دریافت نکرده باشند تجویز این داروها مفید است.    

منابع: کتاب میکروبشناسی پزشکی جاوتز ترجمه دکتر محمد کریم رحیمی

کتاب فشرده ویروس شناسی  نوشته دکتر محمد کریم رحیمی (عضو هیت علمی دانشگاه آزاد اسلامی (واحد پزشکی تهران)